Grecja słynie z wielu charakterystycznych dla tej kuchni potraw oraz dodatków. Jest to kuchnia z rodzaju śródziemnomorskich, która często nawiązuje do tamtejszych składników i tamtejsze klimaty przypomina. Najpopularniejszą przystawką oraz dodatkiem do dań i sałatek jest zimny sos tzatziki, po polsku mówiąc „cacyki”. Bazuje na jogurcie greckim i oliwie, czyli składnikach charakterystycznych dla kuchni greckiej, bałkańskiej oraz śródziemnomorskiej. Jest zresztą popularny w całym rejonie Morza Śródziemnego, ale też Bliskiego Wschodu, jako dodatek do dań typowych dla tych kuchni, ma też lokalne wersje i nazwy. Z Bliskiego Wschodu zresztą, a nie z Grecji się wywodzi.

Tradycyjny i najpopularniejszy grecki sos

Można spotkać różne wersje na całym świecie, jednak oryginalnie przygotowany w Grecji sos tzatziki jest wyjątkowy w smaku, delikatny i kremowy, gęsty, aksamitny i orzeźwiający. Koniecznie musi być z jogurtu greckiego, bo jest gęstszy i bardziej tłusty niż naturalny, co wpływa na smak oraz konsystencję. Następnie orzeźwiające ogórki, które co ważne, powinny być nasolone i odstawione, żeby puściły wodę, którą potem trzeba dokładnie odcisnąć, żeby sos był gęsty, a nie wodnisty. Do tego dobrej jakości oliwa z oliwek dla bogatszego oraz czosnek dla intensywniejszego smaku. Tradycyjnie sos tzatziki składa się z tych czterech składników, a jedyne przyprawy to sól i pieprz. Niekiedy jednak dodaje się też sok z cytryny lub ocet winny dla podkreślenia smaku, a także świeży koperek dla aromatu oraz odrobinę świeżej, orzeźwiającej mięty. Najważniejsze jest to, że sos jest prosty w przygotowaniu, a składniki są ogólnodostępne. Dlatego, choć można kupić gotowy, warto przygotować go samodzielnie, tym bardziej, że jest bardzo wszechstronny i uniwersalny.

Sos tzatziki jest świetnym dodatkiem do grillowanych, smażonych oraz pieczonych potraw, do mięs, ryb, warzyw, burgerów, szaszłyków, a także jako samodzielna przystawka z pieczywem. W Grecji jest to zwykle chlebek pita, sos podaje się też do tradycyjnej sałatki greckiej, przekąsek meze oraz do gyrosa. Może być zresztą dodatkiem do wielu różnych potraw, przystawek i przekąsek, również typowych dla innych kuchni. Co ważne, sos tzatziki jest zdrowy, podobnie jak inne potrawy kuchni śródziemnomorskiej. Jogurt grecki jest bardziej tłusty, ale zawiera dużo białka i wapnia. Ogórek jest zdrowym warzywem, koperek zdrowym ziołem, a czosnek naturalnym antybiotykiem. Oliwa także dostarcza witamin oraz minerałów.

Skąd pochodzi sos tzatziki?

W Polsce nieodłącznie kojarzony z kuchnią grecką. Sos tzatziki wywodzi się jednak z Bliskiego Wschodu, a konkretnie z Turcji, gdzie istniał sos nazywany cacik, oznaczający sałatkę z jogurtu i ziół. Prawdopodobnie był znany wcześniej, ale oficjalnie słowo „cacik” w słowniku tureckim pojawiło się w 1876 roku, co uważa się za moment jego powstania. Rozpowszechnienie nazwy oraz sosu na Bałkanach przypisuje się tureckiemu Imperium Osmańskiemu. Grecy zapożyczyli zarówno nazwę, jak i recepturę, adoptując go nieco do swojej kuchni, podobnie jak inne kraje bałkańskie, gdzie stał się popularny.

Mięta i ocet winny to turecka wersja cacika, posypywanego też sumakiem oraz papryką pul biber. Grecy do swoich tzatzików wykorzystują własny jogurt grecki, oprócz niego dodali ogórek, czosnek, koperek oraz oliwę. Orzeźwiająca wersja bardziej przypominająca chłodnik z wody, zsiadłego mleka z ogórkiem, czosnkiem i koperkiem tratator występuje w Bułgarii oraz w Albanii. Podobny sos z orzechami włoskimi i rodzynkami w Persji i Iranie nazywa się mast-o khiar, w innych krajach arabskich jest to jajik. W Indiach rzadki sos z jogurtu, ogórka oraz czosnku to raita.

Jako ciekawostkę można dodać, że w Polsce grecki sos tzatziki szerszą popularność zyskał wraz z powstałymi u nas lokalami z gyrosem. Jednak i wcześniej był znany, bardzo wiele osób będących na wakacjach w Grecji zachwyciło się nim, a potem przygotowywało w swoich domach. W wielu z nich tzatziki w związku z faktem, że jednym z głównych składników są ogórki, ale też koperek, zastąpiło naszą swojską, tradycyjną mizerię.